Wyrok króla Zygmunta Augusta w sporze sukcesorów Marcina Hanela z miastem Lwowem

ZYGMUNT AUGUST z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki etc. pan i dziedzic. Oznajmiamy niniejszym pismem naszym wszystkim i każdemu z osobna, których to dotyczy, a którzy powezmą o tym wiadomość. Gdy w terminie dotąd odraczanym, z mocy naszego pozwu, sławetny Michał Hanel, w imieniu swoim oraz sławetnych: Anny, wdowy po niegdyś Marcinie Hanelu, Marcina, Michała, Szymona, Stanisława, Jadwigi, żony Tybalda Eichmingiera, i Tybalda Eichmingiera ze względu na jego własny interes, oraz panny Anny, prawowitych synów i córek, sukcesorów niegdyś Marcina Hanela, skarżył się na sławetnych burmistrza, rajców, wójta i ławników oraz całą gminę naszego miasta Lwowa, w obecności sławetnych Marcina Wielickiego, Macieja Hidericza i Józefa Marcialisa, rajców i pełnomocników pozwanych. A to dlatego, że oni, nie zważając na to, iż wdanie się w spór oraz całe postępowanie w całej sprawie między nimi a sukcesorami niegdyś Hanela toczyło się przed wyznaczonymi naszymi komisarzami, a wreszcie sprawa została wniesiona przed nasz trybunał, nie w kwestii własności wspomnianych dóbr obojga Hołoska, większego i mniejszego, oraz Brzuchowic, lecz jedynie co do tego, czy dobra Hołosko większe i mniejsze oraz Brzuchowice powinny podlegać jurysdykcji miejskiej czy ziemskiej, a nie co do wolnego użytkowania rzeconych dóbr, których zmarły Hanel zawsze był w spokojnym posiadaniu i wolnym użytkowaniu, a jego sukcesorzy są dotychczas, jak o tym spór szerzej opiewa, oraz że nasz wyrok zapadł ponadto jedynie co do jurysdykcji, a nie co do własności i odebrania sukcesorom samego Hanela posiadania i wolnego użytkowania dóbr Hołosko i Brzuchowice: mimo to jednak, wykraczając przeciwko temu naszemu wyrokowi, wystąpili przeciwko powodom i gwałtownie wkroczyli we własność dóbr Hołosko i Brzuchowice, odebrali im spokojne posiadanie z wolnym użytkowaniem, a posłuszeństwo kmieci powodów jako prawdziwych dziedziców tych dóbr wydarli i odjęli, a od kmieci tychże dóbr Hołosko pobierać dochody i odrabiać należne im robocizny samym kmieciom rzeczonych dóbr Hołosko z mocy powodów jako prawdziwych dziedziców tych dóbr wydarli i odjęli, oraz zakazali pobierania od osadników tychże dóbr Hołosko dochodów i pełnienia należnych im robocizn, co więcej, zarośla i grunt do rzeczonych dóbr należące gwałtownie odjęli, a od spokojnego użytkowania dóbr Hołosko i Brzuchowice nie tylko swoimi nakazami i siłą ich powstrzymywali, lecz także wtrącili ich do więzienia, ani też podniesionego sporu o odzyskanie tych dóbr z nimi nie prowadzili. Za te to zgoła niesprawiedliwe uwięzienia zastrzegali sobie przeciwko nim osobną akcję prawną we właściwym sądzie. Skoro pozwani jedynie w podległości nie mogą swojej jurysdykcji rozciągać wcześniej ani dalej, według wspomnianego wyroku, chyba że skarżącym się przeciwko poddanym z Hołoska odmówiono by sprawiedliwości, i to według prawa miejskiego i zwyczaju od dawna między mieszczanami przestrzeganego było stosowane, a nie tak, by użytkowanie, pożytki i własność dóbr oraz posłuszeństwo kmieci miały być zabraniane i utrudniane; a we wszystkim powyższym dołączyli [żądanie] dwóch tysięcy florenów i tyluż szkody, jak to w pozostałej części pozwu szerzej było zawarte. I okazali list przywileju najjaśniejszego króla Władysława z daty w Krakowie, w czwartek po św. Emeryku roku Pańskiego 1424, zawierający potwierdzenie darowizny i rezygnacji przed sądem ławniczym lwowskim z daty w środę w dzień sądowy świętych męczenników Feliksa i Audakta roku Pańskiego 1413 uczynionej przez uczciwą Katarzynę, żonę tłumacza Jamiska, folwarku Hołosko, na osobę tegoż jej męża Jamiska, wraz z nadaniem tegoż króla Władysława dóbr Brzuchowice z ich przynależnościami; którego to listu przywileju potwierdzenie, udzielone przez świętej pamięci naszego rodzica niegdyś Marcinowi Hanelowi, ojcu powodów, [Michał Hanel] okazał, twierdząc, że w posiadaniu tychże dóbr Hołosko i Brzuchowice jego ojciec oraz oni sami jako sukcesorzy zawsze byli i dotąd są, żądając przysądzenia przez nas własności tychże dóbr powodom. Przeciwnie zaś wyżej wymienieni pełnomocnicy pozwanych, przedłożywszy dwa nasze wyroki, jeden z daty w Wilnie, w środę przed świętem św. Tomasza Apostoła roku 1555, drugi zaś z daty tegoż roku, również w Wilnie, w środę przed świętem św. Tomasza Apostoła, w ramach swego zarzutu wywodzili, że sprawa wszelkich sporów, w imieniu których ich mocodawcy zostali pozwani, tymi naszymi wyrokami została już wcześniej rozstrzygnięta i uciszona. Albowiem co się tyczy pierwszej części pozwu, w której powodowie podnoszą, że wcześniejszy nasz wyrok wileński dotyczył jurysdykcji, a nie własności, to jasnymi słowami tenże wyrok zawiera to, iż Hołosko Większe i Mniejsze oraz Brzuchowice leżą na gruncie miasta Lwowa i żadnej innej jurysdykcji jak tylko miejskiej podlegać mają po wieczne czasy. Którą to [jurysdykcję] sami burmistrz i rajcy miasta Lwowa będą mieć i wykonywać w ten sam sposób, w jaki mają ją i wykonują w innych folwarkach położonych na gruncie miejskim. I z tychże słów naszego wyroku twierdzili, że jasno wynika, iż wszelka jurysdykcja nad mieszkańcami wsi Brzuchowice i Hołosko przysługuje burmistrzowi i rajcom, a nie powodom, oraz że burmistrz i rajcy zobowiązani są wymierzać sprawiedliwość wszystkim skarżącym się na nich w jakichkolwiek sprawach, obyczajem innych folwarków leżących na przedmieściu miejskim. Co zaś tyczy się własności, co do której późniejszym wyrokiem zastrzeżono nienaruszone prawo do skargi, przedłożyli przywilej najjaśniejszego króla Władysława, naszego poprzednika, z daty w Suche Dni, w środę najbliższą po święcie Podwyższenia Krzyża Świętego roku Pańskiego 1415, z którego wywodzili, że wszelkie krańce czyli resztówki, zwane inaczej obszarami, wszystkich łanów dla rzeczonego miasta od dawna wymierzonych i wyznaczonych, ponad ich wymierzenie wzdłuż i wszerz aż do granic i miedz wszystkich i poszczególnych wsi, tak rycerskich, jak i duchownych oraz świeckich, przylegających dokoła do tegoż miasta, oraz dochody, nadmiary i pozostałości, i wszystkie pustki między granicami tychże wsi, z wszelkimi ich przynależnościami, aż do lasu zwanego Brzymi Las, zostały miastu Lwowowi na wieki nadane i wcielone, a na gruncie tychże krańców i pustek leżą dobra Brzuchowice, w których to użytkowaniu i ciągłym, spokojnym posiadaniu miasto Lwów od daty tegoż listu przywileju aż po dziś dzień pozostawało, i że istnieje na to przysięga co do tegoż posiadania, którą pozwani złożyli zgodnie z przepisem naszego późniejszego wyroku. Odpis której to przysięgi, sporządzony w formie autentycznej, przed nami okazali. Wywodząc ponadto, że tą samą przysięgą pozwani udowodnili nie tylko posiadanie, lecz także własność dóbr, o które toczył się spór. Przywilej zaś króla Władysława i jego potwierdzenie niczego do praw powodów dodać nie mogą, dlatego że powodowie nie zdołali dowieść, iż są sukcesorami tłumacza Janusza, któremu ten przywilej został dany przez króla Władysława, a wprawdzie Katarzyna, owdowiała żona Jamiska, po zgonie tegoż męża sprzedała folwark Hołosko niejakiemu Mikulce, poprzednikowi powodów, jak to wypisem z akt ławniczych dowodzili, jednakże o dobrach Brzuchowice w tej sprzedaży nie uczyniła zgoła żadnej wzmianki, ani też zmarły Janusz, ani sama Katarzyna nigdy nie byli w ich posiadaniu, a sam Marcin Hanel co do warunku wykupu z dóbr Brzuchowice nie uczynił żadnego rozporządzenia, prócz co do Hołoska; w posiadaniu których to dóbr Hołosko pozwani podawali, że powodów zachowują, i to z zachowaniem powinności i robocizn zwanych szarwarkami, które należą się miastu; i nie z winy pozwanych stało się tak, że pożytki z dóbr Hołosko nie zostały wydane powodom, lecz z powodu innych mających interes w tych dobrach, którzy wszczęli sprawę przeciw powodom przed sądem ławniczym tego miasta, a na których żądanie dochody z dóbr Hołosko na mocy wyroku sądu miejskiego zostały zasekwestrowane do czasu rozstrzygnięcia sporu; i z tego też powodu powodowie zostali wtrąceni do więzienia przez pozwanych, że wbrew wyrokowi sądu naruszyli sekwestr, oraz że odmówili okazania należnego posłuszeństwa władzy miejskiej i dopuścili się zuchwalstw. Żądając, abyśmy zachowali ich przy własności dóbr Brzuchowice i wybudowanego tam młyna, a jurysdykcję nad dobrami Hołosko według wcześniejszego naszego wyroku im przysądzili. My, zbadawszy spór stron wraz z naszymi doradcami i prawnikami, i pilnie rozważywszy oraz przejrzawszy nasze wyroki oraz przywileje przedłożone przez obie strony: co się tyczy własności dóbr Brzuchowice i młyna tamże wzniesionego, skoro z wcześniejszego naszego wyroku wileńskiego wynika, że dobra Brzuchowice i młyn leżą na gruncie miasta Lwowa, a także iż pozwani potwierdzili własnymi przysięgami najdłuższe posiadanie młyna w tychże dobrach Brzuchowice zbudowanego, zgodnie z dyspozycją naszego późniejszego wyroku, przeto orzekamy, że własność dóbr Brzuchowice i młyna przy mieście po wieczne czasy pozostać powinna. Co zaś tyczy się jurysdykcji dóbr Hołosko, trzymając się wcześniejszego wyroku wileńskiego, orzekamy, że dobra Hołosko i Brzuchowice żadnej innej jurysdykcji prócz miejskiej nie podlegają, którą to burmistrz i rajcy, według wcześniejszego wyroku wileńskiego, będą mieć i wykonywać w taki sposób, w jaki mają i wykonują ją w innych folwarkach leżących na gruncie miejskim, z tym wyjaśnieniem tegoż wyroku wileńskiego, że burmistrz i rajcy nie powinni wzbraniać powodom dochodów i pożytków z dóbr Hołosko, prawnie i ze starego zwyczaju do samych powodów należących, oraz że powodowie mogą teże dochody i pożytki z dóbr Hołosko i innych dóbr, które z mocy swoich zapisów i praw posiadają, dla siebie według dawnego zwyczaju pobierać i egzekwować, z zachowaniem powszechnych robocizn i ciężarów zwanych szarwarkami oraz innych od dawna do miasta należących. Co do uwięzienia – orzekamy, że pozwani są wolni od tego zarzutu uwięzienia, ponieważ pozwani wykazali, iż powodowie, wbrew wyrokowi tamtejszego sądu w sprawie, którą prowadzili z innymi zainteresowanymi o dobra Hołosko przed sądem miejskim lwowskim, sprzeciwili się sekwestrowi i odmówili podlegania jurysdykcji miejskiej, za sprawą tego naszego wyroku. Na czego wiarę i świadectwo pieczęć nasza została do niniejszego przywieszona. Dan w Krakowie w sobotę przed najbliższą niedzielą Laetare, roku Pańskiego tysiąc pięćset pięćdziesiątego dziewiątego, a panowania naszego roku trzydziestego. [Nota kancelaryjna / podpis:] Z własnego rozkazu Jego Królewskiej Mości Jan Ocieski, kanclerz Królestwa Polskiego, krakowski, [...], olsztyński, lubocheński, sądecki i olsztyński starosta. Jan Ocieski, podpisał.

SIGISMVNDVS AVGVSTVS Dei gratia Rex Poloniae magnus Dux Lithuaniae, Russiae, Prussiae, Masoviae, Samogitiae etc. dominus et haeres. Significamus praesentibus literis nostris, quorum interest universis et singulis, harum notitiam habituris. Posteaquam in termino hucusque continuato, vigore citationis nostrae famatus Michael Hanel suo et famatorum Anna relicta olim Martini Hanel, Martini, Michaelis, Simonis, Stanislai, Hedvigis, uxoris Tibaldi Aichmigier, et Tibaldi Aichmigier pro ipsius interesse, ac Anna virginis filiorum et filiarum legitimorum successorum olim Martini Hanel nominibus, quereretur de famatis Proconsule, Consulibus, Advocato et scabinis, totaque communitate civitatis nostrae Leopoliensis, in praesentia famatorum Martini Vyeliczi, Mathiae Hidericz et Josephi Marcialis, Consulum et plenipotentium Citatorum. Ideo quia ipsi non attento eo quod litis contestatio, atqu[e] totus processus totius causae inter eos et successores olim Hanel, non super negocio proprietatis bonorum dictorum vtriusque Holoszco maioris et minoris, et Brzuchowicze, coram certis Commissariis nostris agitatus fuisset, tandemque causa ad tribunal nostrum deducta, sed tantum super eo an bona maioris et minoris Holoszko, et Brzuchowicze jurisdictioni Civili aut terrestri subiacere debeant, non autem de vsu libero praedictorum bonorum, quorum defunctus Hanel semper in pacifica possessione et in libero vsu fuit, successoresque ipsius hactenus sunt, vti ea de re controversia latius continet, atque decretum nostrum vltra super jurisdictione tantum, et non proprietate ademptionisq[ue] successoribus ipsius Hanel possessionis, et libero vsu bonorum Holoszko et Brzuchowicze latum fuerat: nihildominus tamen contravenientes eiusmodi decreto nostro contra actores processissent, atque violenter se inserissent in proprietatem bonorum Holoszco et Brzuchowicze, pacificamque possessionem cum libero vsu eis ademissent, ac obedientiam Cmethonibus actorum, tanquam verorum haeredum eorum bonorum eripuissent ademissentque, atque a colonis bonorum eiusmodi Holoszko proventus exigere, laboresque illis debitos exercere ipsos Cmethones dictorum bonorum Holoszko de potestate actorum tanquam verorum haeredum eorum bonorum eripuissent ademissentque, atque a colonis bonorum eiusmodi Holoszko proventus exigere, laboresque illis debitos exercere denegassent, quin etiam spinas et sundum ad praedicta bona pertinen[tia] violenter ademissent, a pacificoque vsu bonorum Holoszko et Brzuchowicze, non modo mandatis suis, viqs eos prohibuissent, sed etiam e carceribus ipsos mancipassent, nec allegatam controversiam de repetendis bonis eisdem cum illis f[aci]erent. Pro quibus quidem incarcerationibus minus iustis, specialem actionem in foro competenti contra eosdem sibi reservarent. Cum citati tantum in subiectione iurisdictionem suam non prius neque vltra extendere possint, secundum decretum praedictum, praeterquam si querulantibus contra subditos de Holopzo iusticia fuerit denegata, idque iure Civili et consuetudine inter Cives diutius observata vsumum sit, et non vt vsus fructus et proprietas bonorum, atque obedientia Cmethonum prohiberi impediriq[ue] debeat, inque omnia praemissa duobus milibus florenorum et totidem damni adiectis eosdem affirmarent, quemadmodum citatione reliqua latius continebantur. Exhibuissentque literas Priuilegii Serenissimi Wladislai Regis de data Cracouia feria quinta post Emeriti Anni domini millesimi quadringentesimi vigesimi quarti, continentis confirmationem donationis et resignationis coram judicio scabineorum Leopoliensium de data feria quarta die iuridica Sanctorum Foelicis et Aucti Martyrum, Anni domini millesimi quadringentesimi tredecimi facta, per honestam Catherinam vxorem Jamiskonis interpretis, praedii Holoszko, in personam eiusdem mariti sui Jamiskonis praeposita, cum donatione eiusdem Wladislai Regis bonorum Brzuchowicze, cum eorum pertinentiis, quarum etiam literarum Priuilegii confirmationem per diuum parentem nostrum olim Martinio Hanel patri actorum concessam commonstrauit, in eorumque bonorum Holoszko et Brzuchowicze patrem suum, ac ipsos successores possessione semper fuisse, hactenusque esse affirmabat, expetens proprietatem eorundem bonorum actoribus a nobis adiudicari. In contrarium plenipotentes Citatorum papyruis nominati productis binis decretis nostris, altero de data Vilna, feria quarta ante festum sancti Thomae Apostoli, Anno millesimo quingentesimo quinquagesimo quinto, altero vero de data anni eiusdem, itidem Vilna feria quarta ante festum sancti Thomae Apostoli, in vim exceptionis suae allegabant, causam de vniuersis controversiis, quorum nomine principales eorum citati sunt, eisdem decretis nostris decisam, sopitamqs iam antea esse. Nam quod ad primam citationis partem attinet qua actores referunt de iurisdictione et non de proprietate decretum prius nostrum Vilnense intercessisse, illis disertisq[ue] verbis decretum hoc ipsum continere, quod maius et minus Holoszko et Brzuchowicze in fundo Ciuitatis Leopolien[sis] consistunt, neq[ue] ulli alteri iurisdictioni, quam Ciuili subiacere debent perpetuis temporibus. Quam quidem ipsi Proconsul et Consules Civitatis Leopolien[sis] eodem modo habebunt et exercebunt qua eam habent et exercent in aliis praediis in fundo Ciuili consistentibus. Ex nsq[ue] verbis decreti nostri manifeste constare afferebant, iurisdictionem omnimodam in incolas villae Brzuchowicze et Holeszko Proconsuli et Consulibus competere, et non actoribus, ac omnibus de eis quibuscunque in causis querentibus, Proconsulem et consules more aliorum praediorum in suburbio Civili consistentium iusticiam ministrare teneri. Quantum vero attinet ad proprietatem, de qua salua actio posteriori decreto reservata est, exhibuerunt Priuilegium serenissimi Wladislai Regis Praececessoris nostri, de data in octobriam quatuor temporum, feria quarta proxima post festum exaltationis sanctae Crucis Anni domini millesimi quadringentesimi quinti decimi, quo deducebant, omnes extremitates siue residuitates alias obszari dictas, omnium laneorum pro Ciuitate praedicta ab antiquo dimensorum, et deputatorum, vltra dimensationem ipsorum in longum et latum vsq[ue] ad terminos et metas omnium et singularum villarum tam marium, quam spiritualium, ac etiam secularium, eidem Ciuitati circumferentialiter adiacen[tium], prouentusq[ue] et excrescentes, ac restantes, omnesque vastitates inter granicies earundem villarum, cum omnibus earum circumstantiis, ad syluam vsque dictam Brzimi liass Ciuitati Leopoliensi perpetuo datas, incorporatasqs esse, in earumque extremitatum et vastitatum fundo bona Brzuchowicze consistere, in quorum vsu et possessione continua pacifica, Ciuitatem Leopoliensem a data earundem literarum Priuilegii in hunc vsq[ue] diem fuisse, extareque super eo eadem possessione iuramentum secundum praescriptum decreti nostri posterioris citatos praestitisse, affirmabant. Cuius quidem iuramenti notam in forma autentica descriptam coram nobis commonstrauerunt. Allegantes insuper, eoipso iuramento citatos non solum possessionem, sed etiam proprietatem bonorum, de quibus controversia intercessit comprobasse. Priuilegium vero Wladislai Regis, confirmationemq[ue] illius nihil actoribus iuris addere posse, propterea quod actores probare non poterint se esse successores Janusselk Interpretis. Cui priuilegium hoc a Wladislao Rege datum fuerat, ac vendidisse quidem relictam vxorem Jamiskonis Catherinam, post decessum eiusdem mariti cuidam Mikulke antecessori actorum praedium Holoszko, vti id referipto ex actis scabinalibus emanato comprobabant. Bonorum tamen Brzuchowicze in ea venditione nullam prorsus mentionem fecisse, neq[ue] defunctum Janusonem, ipsamqs Catherinam in possessione eorum vnquam fuisse, ipsumqs Martinum Hanel, circa conditionem repamenti de bonis Brzuchowicze nullam dispositionem fecisse, praeterquam de Holoszko, in quorum etiam bonorum Holoszko possessione citati, se actores conseruare referebant, idq[ue] meribus et laboribus szarwarki dictis, quae ad Ciuitatem debentur saluis, neq[ue] per citatos stetisse, quod prouentus bonorum Holoszko actoribus extraditi non sint, sed per alios interesse ad ea bona habentes, qui causam coram iudicio scabinali Ciuitatis illius Actoribus instituerunt. Ad querum instigationem prouentus bonorum Holoszko ex sententia judicii Civilis, ad decisionem litis sequestrati sunt, ob idque etiam citatos Actores carceribus mancipasse, quod contra sententiam judicii sequestrum violauerint, quodq[ue] obedientiam debitam Magistratui Ciuili praestare recusauerint, atque insolentias fecerint. Expectentes se circa proprietatem bonorum Brzuchowicze, et molendini ibidem constructi a nobis conservari, iurisdictionemq[ue] super bona Holoszko secundum prius decretum nostrum sibi a nobis adiudicari. Nos cum Consiliariis et Jurisperitis nostris, controuersia partium examinata, decretisq[ue] nostris, atq[ue] Priuilegiis, per vtramque partium productis, diligenter perpensis et reuisis, quod ad proprietatem bonorum Brzuchowicze, molendinique ibidem extincti attinet, quandoquidem constat ex priore decreto nostro vilnensi, bona Brzuchowicze molendinumque in fundo Ciuitatis Leopolien[sis] consistere, tum etiam quod citati possessionem longissimi temporis, super molendino in eisdem bonis Brzuchowicze constructo, iuramentis propriis secundum dispositionem decreti nostri posterioris confirmarunt, ideo decernimus proprietatem bonorum Brzuchowicze et molendini circa Ciuitatem perpetuis temporibus permanere debere. Quantum vero ad iurisdictionem attinet bonorum Holoszko, decreto priori vilnensi inhaerentes, decernimus bona Holoszko et Brzuchowicze, nulli alteri iurisditioni quam Ciuili subiacere, quamquidem Proconsul et Consules secundum decretum prius vilnense eo modo habebunt, et exercebunt, quo eam habent et exercent in aliis praediis in fundo Ciuili consistentia, cum ea declaratione eiusdem decreti vilnen[sis], quod Proconsul et Consules non debent prohibere actoribus prouentus et vtilitates ex bonis Holoszko, ad ipsos Actores de iure et veteri consuetudine pertinentes, eosdemque prouentus et vtilitates ex bonis Holoszko, et aliis bonis quae rigore inscriptionum et Jurium suorum obtinent Actores, pro se secundum veterem consuetudinem exigere et reperere, saluis communibus laboribus et oneribus szarwarki dictis et aliis ad civitatem antiquitus pertinentibus. De incarceratione decernimus citatos ad hac impetitione incarcerationis liberos esse, propterea, quod citati edocuerunt, actores contra sententiam illius judicii in causa, quam cum aliis interesse habentibus de bonis Holoszko, coram iudicio Ciuili Leopolien[si] prosequebantur, seque stro contrauenisse, iurisditioniq[ue] Ciuili subesse recusasse, hac nostra sententia mediante. In cuius rei fidem, et testimonium sigillum nostrum praesentibus est appensum. Datum Cracoviae Sabbato ante Dominicam Laetare proxime, Anno domini millesimo quingentesimo quinquagesimo nono, regni vero nostri anno trigesimo. [Nota kancelaryjna / podpis:] Ad mandatum Sacrae Regiae Maiestatis proprium Joannes Ocieski regni Poloniae Cancellarius Cracovien[sis], singulis Olstineczniensis Lubotien[sis], Sandecen[sis], Olstinen[sis]q[ue] Capitaneus. Joannes Ocieski s[ub]s[crip]t[us]