Wyrok króla Zygmunta II Augusta w sporze Macieja Kasprowicza z władzami Lwowa

ZYGMUNT AUGUST z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki etc. pan i dziedzic. Oznajmiamy niniejszym listem naszym wszystkim i każdemu z osobna, których to dotyczy, a którzy powezmą o tym wiadomość. Iż gdy na dzisiejszym terminie z naszego odroczenia ogólnego wileńskiego, w obecności sławetnego Macieja Kasprowicza, rajcy lubelskiego, [działającego] przez szlachetnego Andrzeja Golaskiego, swego pełnomocnika, zgodnie z listem zapozwanym naszym, którym sławetnych wójta i ławników miasta naszego lwowskiego powołał przed nasz sąd zawitym jednym edyktem za trzy, tenże skarżył się na nich w obecności ich pełnomocników, sławetnych Jodoka Glacza, ławnika, i Jana Zadlicza, mieszczan lwowskich. Mianowicie dlatego, że oni stronie przeciwnej, która dotąd odmawia mu uiszczenia długu zaciągniętego na podstawie owych chirografów, odmówili wymierzenia sprawiedliwości i pozwolili Erazmowi Hassowi, rajcy lwowskiemu, posłużyć się środkami mniej sprawiedliwymi i prawnymi wbrew treści owego chirografu, a zarazem nie chcieli wydać mu naszego mandatu i dwóch chirografów przedłożonych przed ich sądem, jak również innych dowodów niezbędnych do sprawy, procesując się o to wszystko w myśl dyspozycji pozwu na sumę tysiąca dwustu florenów pieniędzy; przedłożył też protestację woźnego i szlachty, którą dowodzi, że jemu i im nasz mandat i chirografy nie zostały wydane, a także że Erazmowi Hassowi dopuszczono odroczenie oraz apelację. Z kolei pełnomocnicy pozwanych podnosili, że do treści owego pozwu, jako niezwyczajnego i sprzecznego z prawem magdeburskim, którym jednym edyktem za trzy zostali zawicie powołani przed nasz sąd, nie są zobowiązani odpowiadać z tej przyczyny, że zostali wezwani poza granice Królestwa do Wilna wbrew postanowieniom przywilejów i dekretu udzielonych miastu lwowskiemu przez nas, skoro ciż radzieccy [?], rajcy, wójt i ławnicy tego miasta cieszą się tym przywilejem, że wezwani listami zapozwanymi przed nasz trybunał nigdzie indziej, jak tylko w Królestwie przez nas sądzeni być powinni. I chociaż z mocy swych przywilejów nie byli zobowiązani stawiać się przed nami w Wilnie, to jednak, aby nic wbrew przywilejom miasta na terminie owego niezwyczajnego pozwu jednym edyktem za trzy przez nas nie zostało zasądzone, stawili się przed nami w Wilnie i uroczyście zaprotestowali co do swoich praw i przywilejów, a także co do szkód i kosztów, jakie przewodniczący sądowi tego miasta zmuszeni byli ponieść z powodu owego niezwyczajnego pozwu, które to szkody szacowali na tysiąc i dwieście florenów. Teraz zaś, skoro termin nie może być uznany za zawity z tej przyczyny, że z przepisu prawa magdeburskiego i miejskiego wymaga się trzykrotnego zapozwania lub trzech edyktów w doręczeniu pozwu, ani też według prawa magdeburskiego pierwszy pozew, chociażby dodano klauzulę „jednym edyktem za trzy”, nie jest zawity – przeto oczekiwali, że przywileje oraz nasz dekret i sądzenie ich przez nas podług prawa Królestwa zostaną zachowane w należytej mocy, ich mocodawcy zostaną uznani za wolnych od tego pozwu i terminu, a strona powodowa zostanie skazana na odszkodowanie i koszty procesu. Pełnomocnik zaś powoda wywodził, że przed nami jako najwyższym sędzią godzi się prawnie wyznaczyć taki termin zawity pozwem jednym edyktem za trzy, a zatem bez względu na zarzut pozwanych są oni zobowiązani odpowiedzieć powodowi na treść pozwu. Na to pełnomocnicy pozwanych utrzymywali, że pozwy jednym edyktem za trzy należą do sądownictwa duchownego i ani w prawie magdeburskim, ani w praktyce praw miejskich dotąd w Królestwie naszym nie były stosowane. My wraz z doradcami i biegłymi w prawie naszego dworu, pilnie rozważywszy spór stron oraz przejrzawszy przywileje i dekret nasz udzielone miastu lwowskiemu co do sądzenia spraw burmistrza, rajców, wójta i ławników lwowskich z racji ich urzędu w naszym Królestwie, gdy zostaną wezwani naszymi listami zapozwanymi, zachowując ów przywilej i dekret w należytej mocy, orzekamy niniejszym naszym wyrokiem, że pozew jednym edyktem za trzy nie odnosi się do spraw prawa magdeburskiego i odtąd nie powinien być uważany za termin zawity, lecz za pierwszy zwykły pozew, a to zgodnie z dyspozycją i przepisem prawa magdeburskiego. Na czego wiarę pieczęć nasza do niniejszego została przywieszona. DANO w Łomży, w środę, w wigilię święta Obrzezania Pańskiego, Roku Pańskiego tysiąc pięćset sześćdziesiątego pierwszego, panowania naszego roku trzydziestego drugiego. [Nota kancelaryjna po lewej:] Jan Ocieski / Kanclerz Jego Królewskiej Mości [?] [Podpis po prawej:] Relacja jaśnie wielmożnego Jana z Ociesza, kanclerza Królestwa Polskiego, krakowskiego generalnego, oświęcimskiego, zatorskiego, samborskiego i olsztyńskiego starosty. [Verso:] [Adnotacje archiwalne i kancelaryjne:] Skrzynia Praw Nr 10 Dekret [...] 1561 Dekret długu / zawity [?] Maciej Kasprowicz jednym edyktem za trzy sąd lwowski pociągnął przed Trybunał Królewski i wygrali [sprawę] 1561 Pozew [...] jednym edyktem za trzy [...] miasta Lwowa [...] Roku 1561 Nr 519 [Pieczęć:] [Na pasku pergaminowym zawieszona pieczęć w misie woskowej z czerwoną woskową pieczęcią koronną Zygmunta Augusta z herbami Korony i Litwy oraz ziem].

SIGISMVNDVS AVGVSTVS Dei gratia Rex Poloniae, magnus Dux Lithuaniae, Russiae, Prussiae, Masoviae, Samogitiae etc. dominus et haeres. Significamus praesentibus literis nostris quorum interest universis et singulis harum notitiam habituris. Quod cum in termino hodierno ex nostra limitatione generalis Vilnen[sis] praesente famosus Matthias Casprowicz Consul Lublinen[sis] per Nobilem Andream Golaski Plenipotentem suum iuxta literas Citationis n[ost]rae, qua famatos Advocatum et Scabinos Civitatis nostrae Leopolien[sis] in Judicium nostrum vocavit peremptorie uno edicto pro tribus, quereretur de eisdem in praesentia Plenipotenti[um] illorum famatorum Jodoci Glacz Scabini et Joannis Zadlicz Civium Leopolien[sium]. Ideo quia ipsi contrarium petenti, qui hactenus denegat ei solutionem praestare debiti huius Chyrographis sibi contracti, recusauerint illi Ius dicere, atq[ue] permiserint Erasmum Hass Consulem Leopolien[sem] minus iustis ac Iuridicis contra praescriptum Chyrographi illius uti, simulq[ue] extradere illi noluerint Mandatum nostrum et Chyrographa bina coram Judicio illorum exhibita tum et alia munimenta ad causam necessaria, ea universa iuxta dispositionem Citationis Mille et ducentis florenis pecuniarum sibi li[ti]gando, produxitq[ue] protestationem Ministeria[lem] his et Nobilium qua comprobat sibi a[c] eis Mandatum nostrum et Chyrographa non esse extradita, tum etiam dilationem atq[ue] appellationem Erasmo Hass admissam. In contrarium Plenipotentes Citatorum allegabant se ad contenta Citationis eius uti insolitae et Juri Maidemburgen[si] contrariae, qua vno edicto pro tribus peremptorie in Jus nostrum vocati sint, ob id respondere non teneri, quod extra Regnum Vilnam contra praescriptum Privilegiorum et decreti Civitati Leopolien[si] a nobis concessorum euocati sunt, quandoquidem Iteconsil[iarie?] Consules, Advocatus et Scabini Civitatis illius ea prerogativa gaudent, quod literis Citationis nostrae ad tribunal nostrum vocati nusquam alias nisi in Regno a nobis iudicari debent. Et qua[m]vis ex praescripto Privilegiorum suorum Vilna coram nobis comparere non fuerant astricti, tamen ne quid in contrarium Privilegiorum Civitatis in termino insolitae Citationis vno edicto pro tribus a nobis decerneretur, se comparuisse coram nobis Vilnae, atq[ue] solemniter protestatos esse de Juribus et Privilegiis suis, tum etiam de damnis et expensis quas praesidentes Judicio Civitatis illius ob inusitatam Citationem subire coacti sunt, qua quidem damna mille et ducentis florenis estimabant. Nunc vero cum terminus non posse censeri peremptorium, ideo quod ex praescripto Juris Maidemburgen[sis] atq[ue] Municipalis terna Citatio fieri aut tria edicta in positione Citationis requiruntur, neq[ue] de Jure Maidemburgen[si] primam Citationem, quamvis et adiectum fuerit vno edicto pro tribus peremptoriam esse, ob idq[ue] expectabant Privilegia et Decretum nostrum et eisdem a nobis Judicandum Regno iure in debito robore conservari, atq[ue] principales suos ab hac Citatione et a termino liberos pronunciari, et in damnis ac litis expensis partem actorem condemnari. Plenipotens vero actoris allegabat, licere coram nobis tanquam supremo Judice eiusmodi Citatione uno edicto pro tribus de Jure peremptorium terminum cnimis praefigere, atq[ue] ideo exceptione Citatorum non obstante, eosdem ad contenta Citationis actori respondere teneri. Ad ea plenipotentes Citatorum contendebant, Citationes vno edicto pro tribus ad forum spirituale pertinere, neq[ue] in Jure Maidemburgen[si] aut Municipalium usu hactenus in Regno nostro observatum esse. Nos cum Consiliariis et Jurisperitis Curiae n[ost]rae, controversia partium diligenter examinata Privilegiisq[ue] et decreto n[ost]ro Civitati Leopolien[si] concessis ac iudicandis causis Proconsulis, Consulum, Advocati et Scabinorum Leopolien[sium] ratione officii sui in Regno n[ost]ro tum literis Citationis nostrae vocati fuerint, reuisis, Privilegio eodem atq[ue] decreto in debito robore conservato, Determinamus Citationem vno edicto pro tribus non pertinere ad causas Juris Maidemburgen[sis], neq[ue] deinceps pro peremptorio termino, sed pro prima simplici Citatione censeri debere, idq[ue] iuxta dispositionem et praescriptum Juris Maidemburgen[sis] hac n[ost]ra sententia mediante. In cuius rei fidem sigillum nostrum praesentibus appensum est. DATVM Lomza feria quarta pridie festi Circumcisionis Domini Anno Domini Millesimo quingentesimo Sexagesimo primo, Regni nostri anno trigesimo secundo. [Nota kancelaryjna po lewej:] Joannes Ocyeski / R[egiae] M[aiestatis] Canc[ellarius] [?] [Podpis po prawej:] Relatio Magnifici Joannis de Ocyessino Regni Poloniae Cancellarii, Cracoviensis generalis, Oswiencimensis, Zatoriensis, Samboriensis, Olstinensisq[ue] capitanei. [Verso:] [Adnotacje archiwalne i kancelaryjne:] Arca Iura No 10 Decretum [...] 1561 Decretum Debiti / per[emptorie] Mathias Casprowicz Vno edicto / pro trib[us] Judiciu[m] Leopolien[se] / AD Tribunal Regium at/traxit, eviceruntq[ue] 1561 Citatio [...] vno edicto pro tribus [...] Civitatis Leopolien[sis] [...] Anno 1561 No 519 [Pieczęć:] [Na pasku pergaminowym zawieszona pieczęć w misie woskowej z czerwoną woskową pieczęcią koronną Zygmunta Augusta z herbami Korony i Litwy oraz ziem].